Bilişim Teknolojileri ve Yazılım Dersi 5.SINIF 2.DÖNEM 1.SINAV Çalışma Soruları (Senaryolu Versiyon)
🎬 Senaryo: Okulun teknoloji tasarım dersinde Arda, 3D yazıcı ile basılmak üzere muhteşem bir kedi figürü tasarladı. Arkadaşı Selin, Arda'dan izin almadan bu dosyayı kopyaladı ve kendi tasarımıymış gibi öğretmene sundu.
Soru-1: Yukarıdaki olaydan yola çıkarak bilişim etiği kavramını tanımlayarak, günlük hayattan bilişim etiğine uygun olan ve olmayan birer örnek veriniz.
Bilişim teknolojileri ve internet kullanılırken uyulması gereken ahlaki kurallardır.
Etik Olan Örnek: Bir kişinin hazırladığı videoyu veya resmi kullanmak için sahibinden izin almak.
Etik Olmayan Örnek: İnternet üzerinden başkalarını üzmek, korkutmak veya onlarla dalga geçmek (Siber Zorbalık).
🎬 Senaryo: Efe, aylar süren uğraş sonucu YouTube kanalı için bir animasyon filmi hazırladı. Başka bir kullanıcı, Efe'nin videosunu indirip üzerine kendi ismini yazarak paylaştı.
Soru-2: Bir kişinin emeğiyle oluşturduğu içeriklerin (müzik, resim vb.) "dijital tapusu" olarak adlandırılan kavram nedir? Bu hakkın izinsiz kullanılmasının neden "emek hırsızlığı" olduğunu açıklayınız.
Telif Hakkı
Açıklama: Bir kişinin emeğiyle oluşturduğu (müzik, resim, video vb.) her şey o kişinin "dijital tapusu" sayılır. Bu içerikleri sahibinden izin almadan kullanmak, başkasının harcadığı çabayı ve ürettiği değeri yok saymak olduğu için "emek hırsızlığı" olarak adlandırılır.
🎬 Senaryo: Kaan, öğretmeninin verdiği kompozisyon ödevini kendisi yazmak yerine bir yapay zekâ uygulamasına yazdırdı ve ertesi gün sanki kendisi yapmış gibi öğretmene teslim etti.
Soru-3: Yapay zekayı ödevlerde kullanırken etik olmayan davranış nedir?
Yapay zekaya yazdırılan bir ödevi "ben yaptım" diyerek öğretmene vermektir.
🎬 Senaryo: Melis, internette araştırma yaparken bir web sitesinde Mustafa Kemal Atatürk'e hakaret edildiğini, milli değerlerimize saldırıldığını ve yalan içerikler paylaşıldığını fark eder. Melis bu durumdan büyük bir üzüntü duyar.
Soru-4: İnternet üzerinde Atatürk'e hakaret, siber zorbalık veya zararlı içerik gibi bir sorunla karşılaşıldığında başvurulabilecek resmi ihbar kanalı hangisidir?
BTK Bilgi İhbar Merkezi (www.ihbarweb.org.tr).
🎬 Senaryo: Can, oyun şifresini çok basit bir kelime yapmıştı. Bir sabah hesabına girmek istediğinde şifresinin başkaları tarafından ele geçirildiğini ve hesabının çalındığını fark etti.
Soru-5: İnternette şifrenizin çalınması hangi güvenlik kavramı ile ilgilidir?
Security (Bilişim Güvenliği).
🎬 Senaryo: Sınıf grubunda bir arkadaşınızın komik bir fotoğrafıyla sürekli dalga geçiliyor ve o arkadaşınız çok üzülüp gruptan çıkıyor.
Soru-6: İnternette başkalarını üzmek, korkutmak veya onlarla dalga geçmeye ne denir?
Siber Zorbalık
🎬 Senaryo: Pelin, internette tanımadığı birinin kendisine kaba davranmasından çekiniyor ve bu durumun onu psikolojik olarak üzmesini istemiyor.
Soru-7: Safety (Çevrim İçi Emniyet)" ne demektir? Bir örnekle açıklayınız.
İnternette birisi tarafından üzülmemek veya korkutulmamaktır (Psikolojik zarar görmemektir).
Örnek: Birinin bizimle internet üzerinden dalga geçmesi bir "Safety" (Emniyet) sorunudur.
🎬 Senaryo: Bir siber güvenlik uzmanı, okulun verilerini korumak için üç ana kuralı takip etmektedir: Verilerin gizli kalması, değişmemesi ve her an ulaşılabilir olması.
Soru-8: Bilgi güvenliğinin üç temel taşı (CIA) nelerdir? Sadece isimlerini yazınız.
Gizlilik, Bütünlük ve Erişilebilirlik.
🎬 Senaryo: Hakan, sosyal medya hesabının çalınmaması için şifresini yenilemeye karar verir.
Soru-9: Güçlü Bir Şifre oluşturmak için uyulması gereken 3 kural yazınız.
· En az 8 karakter olmalı.
· Büyük-küçük harf, rakam ve sembol içermeli.
· Ardışık sayılar (1234) veya kolay tahminler (isim, doğum yılı) içermemeli.
🎬 Senaryo: Deniz'in telefonuna "Tebrikler hediye kazandınız!" diye bir mesaj gelir ve linke tıklayıp bilgilerini girmesi istenir. Deniz bunun bir kandırmaca olduğunu anlar.
Soru-10: İnsanları "hediye kazandın" gibi yalanlarla kandırarak bilgilerini çalma yöntemine ne denir?
Sosyal Mühendislik.
🎬 Senaryo:
Soru-11: Kişisel veri nedir? İki tane örnek veriniz.
Bizi diğerlerinden ayıran her türlü bilgidir.
Örnekler: T.C. Kimlik no, parmak izi, adres veya telefon numarası.
🎬 Senaryo: Ayşe banka hesabına girerken şifresini yazdıktan sonra telefonuna gelen 6 haneli kodu da girmek zorundadır.
Soru-12: Şifremize ek olarak telefonumuza gelen onay kodunu kullanmaya ne ad verilir?
İki Faktörlü Doğrulama (2FA).
🎬 Senaryo: Bir alışveriş sitesine girdiğinizde tarayıcının sol üstünde yeşil bir kilit görürsünüz.
Soru-13: Web sitelerinin adres çubuğunda görülen "kilit simgesi" ve "HTTPS" ifadesi neyi gösterir?
Güvenli veri iletimini gösterir.
🎬 Senaryo:
Soru-14: Bilgisayarımıza, tabletimize veya telefonumuza izinsiz sızıp cihazımıza veya dosyalarımıza zarar veren "yaramaz" programlara genel olarak ne ad verilir?
Zararlı Yazılımlar.
🎬 Senaryo:
Soru-15: Sosyal medya hesabımızı neden "Gizli" modda kullanmalıyız? Kısaca açıklayınız.
Paylaşımlarımızı sadece onayladığımız ve gerçekten tanıdığımız kişilerin görmesini sağlamak; yabancıların hayatımıza göz atmasını engellemek için.
🎬 Senaryo: Kendi kendine satranç oynamayı öğrenen veya dilleri birbirine çeviren akıllı sistemleri düşünün.
Soru-16: Yapay zekâ nedir? Kısaca tanımlayınız.
İnsan zekâsının bazı yönlerini taklit edebilen, bilgisayar sistemi ve algoritma oluşturma bilimi.
🎬 Senaryo:
Soru-17: Yapay zekânın öğrenme sürecinde (çalışma sisteminde) doğru bilgi neden çok önemlidir?
Eğer modele yanlış bilgi verilirse (örneğin kedi fotoğrafına aslan denirse), model yanlış öğrenir ve yanlış tahmin yapar. Doğru ve güvenilir bilgi sistemin mantıklı çalışması için şarttır.
🎬 Senaryo: Bir robotun yeni bir meyveyi tanımayı öğrenmesi için belirli basamaklardan geçmesi gerekir.
Soru-18: Yapay zekânın "öğrenme adımlarını" sırasıyla sadece isim olarak yazınız.
1. Ön Hazırlık, 2. Veri Toplama, 3. Etiketleme, 4. Özellik Belirleme, 5. Modeli Eğitme, 6. Modeli Kullanma (Tahmin).
🎬 Senaryo:
Soru-19: Yapay zekânın günlük hayatta kullanıldığı 3 farklı alan yazınız.
Arama motorları, sesli asistanlar, otonom (sürücüsüz) araçlar veya öneri sistemleri.
🎬 Senaryo: Yapay zekâ çok geniştir; bazen dili anlar, bazen verilerden öğrenir, bazen ise yüzümüzü tanır.
Soru-20: Yapay zekânın alt dallarını kullanım örnekleriyle yazınız.
A) Makine Öğrenmesi: Bilgisayarın verilerden tecrübe kazanarak öğrenmesidir (Örn: E-posta Spam Filtreleri).
B) Doğal Dil İşleme (NLP): Bilgisayarın insan dilini anlamasını sağlar (Örn: Anlık Çeviri / Google Translate).
C) Derin Öğrenme: İnsan beynine benzer yapıyla karmaşık verileri çözmesidir (Örn: Yüz Tanıma Sistemleri).
🎬 Senaryo: Bir sanatçının hiç söylemediği bir şarkıyı, onun sesiyle ve görüntüsüyle söylemiş gibi gösteren sahte bir video gördünüz.
Soru-21: Bir kişinin yüzünün veya sesinin izinsiz kopyalanarak sahte içerik üretilmesine ne ad verilir?
Deepfake
🎬 Senaryo: Kerem, ödevi için yapay zekâya bir soru sormuş ve aldığı cevabı hiç kontrol etmeden ödevine yapıştırmıştır. Bilgi yanlış çıkmıştır.
Soru-22: Yapay zekânın bazen yanlış bilgileri doğruymuş gibi sunması riskine karşı ne yapmalıyız?
Bilgiyi mutlaka başka güvenilir kaynaklardan teyit (kontrol) etmeliyiz.
🎬 Senaryo: Yapay zekâ sistemi, sadece zengin insanların başarılı olacağını iddia eden taraflı verilerle eğitilmiştir.
Soru-23: Yapay zekânın yanlış veya taraflı verilerle eğitilmesi sonucunda taraflı veya adaletsiz kararlar vermesine ne ad verilir?
Algoritmik Önyargı (Bias)
🎬 Senaryo: Sohbet robotuyla dertleşirken ona ev adresinizi ve annenizin telefonunu yazdınız.
Soru-24: Yapay zekâ botlarını (sohbet robotlarını) kullanırken güvenliğimizi korumak için hangi bilgilerimizi asla paylaşmamalıyız?
Özel fotoğraflarımızı ve kişisel bilgilerimizi (T.C. No, adres, telefon vb.) asla paylaşmamalıyız
🎬 Senaryo: Yapay zekâya "bana birinin şifresini bul" dediniz ve sistem başkasının hakkına girdi.
Soru-25: Yapay zekâya verdiğimiz komutlar sonucunda oluşabilecek her türlü kural ihlalinden yasal olarak kim sorumludur?
Komutu veren kullanıcı sorumludur.
🎬 Senaryo: Elis, yapay zekâ ile öğretmeninin sesini taklit edip "Sınav iptal!" diye sahte video yapıp grupta paylaşır.
Soru-26: Elis'in bu senaryosundaki yasal ve etik sorumlu kimdir? Boşlukları doldurunuz (Deepfake, Siber Zorbalık vb.).
· Öğretmenin yüzünün ve sesinin izinsiz kopyalanarak bu sahte videonun üretilmesi teknolojisine Deepfake denir.
· Bu videonun eğlence amacını aşarak başkalarını yanıltması bir Siber Zorbalık örneğidir.
· Videonun gerçek olup olmadığını anlamadan hemen inanıp ders çalışmayı bırakan öğrenciler, yapay zekâdaki Bilgi Kirliliği riskine karşı hazırlıksız yakalanmışlardır.
· Eğer bu video nedeniyle okulda bir huzursuzluk çıkarsa, yasal ve etik olarak sorumlu kişi Kullanıcı (Elis)'dir.
🎬 Senaryo: Ali sabah okula gelir. Müdürün e-postaları sızmış, web sitesi değiştirilmiş ve sisteme giriş yapılamamaktadır.
Soru-27: Ali'nin tespit ettiği 1.Vaka (E-posta sızması), 2.Vaka (İçerik değişimi) ve 3.Vaka (Sisteme erişememe) durumlarında hangi bilgi güvenliği kuralları çiğnenmiştir?
🎬 Senaryo: Algoritma yazarken kafamıza göre başlayıp bitiremeyiz, dili net olmalı.
Soru-34: Bir algoritmanın hatalı olmaması için uyulması gereken 4 temel kuralı aşağıya yazınız.
· Mutlaka "BAŞLA" ile başlar, "BİTİR" ile biter.
· Basit, açık ve anlaşılır bir dil kullanılır.
· Adımlar mantıksal bir sıra ile yazılır.
· Cümleler emir kipi (yap, al, koy vb.) ile kurulur.
🎬 Senaryo:
Soru-35: Ayran yapmanın algoritmasını yazınız.
· BAŞLA
· 3 yemek kaşığı yoğurdu kaba koy.
· 1 bardak su ve 1 çay kaşığı tuzu ekle.
· Köpürene kadar 1 dakika çırp.
· Bardağa doldur ve servis yap
· BİTİR